5 yayın, 5 çalışma demek olmayabilir
Sistematik derlemede aynı çalışmanın farklı raporlarını eşleştirme ve çift sayımı önleme
AcademicFix Editoryal Ekibi · Son kaynak kontrolü:
Bir dosyada ilk sonuçlar, diğerinde bir yıllık takip, üçüncüsünde aynı araştırmanın kongre özeti var. Kaynakça yöneticisinde üç ayrı yayın görmeniz, üç bağımsız katılımcı grubu bulduğunuz anlamına gelmez. Sistematik derlemede yayın listesinin yanında bir çalışma kimliği haritasına da ihtiyacınız vardır. Cochrane, aynı çalışmaya ait raporların ilişkilendirilmesini ve uygunluk kararının bu raporlardaki bilgiler birlikte değerlendirilerek verilmesini ayrı işler olarak tanımlar. Cochrane Handbook, Bölüm 4.6.1
Bu rehber özellikle sistematik derleme ve meta-analiz hazırlayan tez ve makale yazarları içindir. Her literatür çalışmasını tek bir analiz şemasına zorlamaz. Buradaki amaç, değerli takip ve sonuç bilgilerini korurken aynı katılımcıları aynı analizde iki bağımsız örneklem gibi kullanmayı önlemektir.
Önce neyi saydığınızı belirleyin
PRISMA 2020 üç düzeyi ayırır:
| Düzey | Anlamı | Basit örnek |
|---|---|---|
| Kayıt — record | Bir veri tabanı veya sitede listelenen başlık ve/veya özet bilgisi | Aynı makalenin iki veri tabanındaki arama sonuçları |
| Rapor — report | Bir çalışma hakkında bilgi sağlayan belge | Makale, tez, ön baskı, kongre özeti veya araştırma kayıt girdisi |
| Çalışma — study | Belirli katılımcıları, müdahaleleri ve sonuçları kapsayan araştırma | İlk sonuçları ve sonraki takibi ayrı belgelerde sunulan araştırma |
Bu ayrım PRISMA 2020’nin terimler sözlüğüne dayanır. Aynı rapora yönelen mükerrer kayıtları temizlemek, farklı raporların aynı çalışmadan geldiğini saptamakla aynı işlem değildir. İki ayrı makalenin DOI’leri farklı olsa da çalışma bağlantısını ayrıca araştırmanız gerekir. Benzer başlıklar ise tek başına aynı çalışma kararı verdirmez.
Örneğin bir kaynakça yöneticisinde yinelenen makale kaydını birleştirmeniz yararlı olabilir. Aynı katılımcıların farklı takibini sunan iki makaleyi sırf bağlantılı oldukları için tek bir bibliyografik kayıt haline getirmeyin. Yayın kimliğini ve çalışma kimliğini ayrı alanlarda tutun. Tersi de mümkündür: tek bir rapor birden fazla çalışmayı anlatabilir. Böyle bir durumda rapor kimliğini koruyup her çalışmaya ayrı bir kimlik bağlayın. Cochrane Handbook, Bölüm 5.2.1
Çalışma bağlantısını hangi bilgilerle araştırabilirsiniz?
Önce açık bağlantı arayın: araştırma kayıt numarası, önceki rapora gönderme veya “bu araştırmanın takip sonuçları” açıklaması. Ardından katılımcı kazanım tarihlerini, merkezi, müdahaleyi, başlangıç özelliklerini ve örneklem sayılarını karşılaştırın. Cochrane bu alanları birlikte değerlendirmeyi önerir; yazarların veya katılımcı sayılarının her raporda aynı olması şart değildir. Belirsizlik sürerse araştırmacılarla yazışma gerekebilir. Cochrane Handbook, Bölüm 4.6.2
Karşılaştırmayı şu sorularla somutlaştırın:
- İki rapor aynı kayıt ya da protokol numarasını mı gösteriyor?
- Katılımcılar aynı kurumdan, aynı tarihlerde mi alınmış?
- Müdahalenin süresi, uygulama biçimi ve karşılaştırma grubu örtüşüyor mu?
- Küçük örneklem, daha uzun takipteki kayıplarla veya açıklanmış bir alt grupla mı ilişkili?
- Metinlerdeki bağlantı açıklaması ile sayısal bilgiler birbirini destekliyor mu?
“Aynı yazar ve aynı üniversite” bir inceleme işaretidir. Eşleştirme gerekçesini yalnızca buna dayandırmayın. Aynı ekip farklı yıllarda yeni katılımcılarla başka bir araştırma yapmış olabilir. Aynı şekilde farklı yazar sıralaması gördüğünüzde bağlantıyı otomatik olarak reddetmeyin.
Uygulanabilir bir eşleştirme dosyası kurun
Aşağıdaki düzen, bu rehberin önerdiği pratik çalışma yöntemidir; evrensel bir yazılım veya zorunlu sütun standardı değildir.
1. Her rapora sabit bir kimlik verin. R001, R002 gibi kodlar kullanın. DOI, başlık, belge türü, bağlantı ve dosya adını bu kimliğe bağlayın. Kaynağın iki veri tabanından geldiğini de saklayın. Bir kayıt temizlendiğinde raporun nereden bulunduğu kaybolmasın.
2. Olası bağlantılar için karşılaştırma satırı açın. “R001–R004: muhtemelen aynı çalışma” yazmakla yetinmeyin. Destekleyen ve çelişen bilgileri, ilgili PDF sayfasını veya kayıt alanını ekleyin. Belgeye geri dönmeden anlaşılamayan “benzer görünüyor” notu, sonraki araştırmacıya çok az şey anlatır.
3. Çalışma kimliğini kanıta göre atayın. Bağlantısı doğrulanan raporları S001 altında toplayın. Sonuçlandırılamayanları “bağlantı belirsiz” durumunda tutun; yalnızca tabloyu tamamlamak için bir gruba zorlamayın. Kimin ne zaman kontrol edeceğini ve hangi bilginin beklendiğini yazın.
4. Kararı ekip içinde gözden geçirin. İkinci bir araştırmacı özellikle örneklem örtüşmesi ve çelişki notlarını kaynaktan kontrol edebilir. Görüş ayrılığı varsa iki gerekçeyi de kaydedin. Son kararı değiştirdiğinizde eski kimliklerin hangi yeni kimliğe bağlandığı izlenebilsin.
5. Sonuç satırlarını rapor haritasına bağlayın. Her etki tahmininde çalışma kimliği, kaynak rapor, sonuç değişkeni, ölçüm zamanı, karşılaştırma ve kullanılan katılımcı sayısı bulunsun. Böylece bir forest plot satırının hangi belgeden geldiği ve aynı çalışmanın başka nerede kullanıldığı görülebilir.
Künyeyi doğrulamakta zorlanırsanız DOI adayını doğru yayınla eşleştirme rehberine bakabilirsiniz. Bu kontrol, çalışma eşleştirmesinin bibliyografik ayağını destekler; katılımcıların aynı olup olmadığını tek başına çözmez.
Çalışan örnek: 5 rapor, 3 kurmaca çalışma
Aşağıdaki araştırmaların, kodların ve sayıların tamamı öğretim amacıyla oluşturulmuştur. Gerçek bir araştırmanın bulgusu veya ölçülmüş hata oranı değildir. Üç ayrı araştırmanın bir eğitim programını değerlendirdiğini düşünün.
| Rapor | Belgede görülen bilgi | Çalışma kimliği | Haritadaki karar |
|---|---|---|---|
| R01 | A araştırmasının ilk makalesi; başlangıçta 120 katılımcı; 3 aylık sonuçlar | S01 | A’nın ilk sonuç raporu |
| R02 | A’nın 12 aylık takibi; aynı başlangıç grubu; takip analizinde 106 kişi; R01’e açık bağlantı | S01 | Yeni takip bilgisi; yeni bağımsız çalışma değil |
| R03 | B araştırmasının kongre özeti; 84 katılımcı; 3 aylık sonuçlar | S02 | B’nin erken raporu |
| R04 | B’nin tam makalesi; aynı 84 katılımcı, kazanım tarihleri ve protokol; R03’e açık bağlantı | S02 | B hakkında daha ayrıntılı rapor |
| R05 | Aynı ekipten yeni araştırma; farklı kazanım dönemi ve protokol; 72 yeni katılımcı | S03 | Bağımsız C araştırması |
Bu dosyada 5 rapor, 3 çalışma vardır. S01’in 120 kişilik başlangıç grubu ile 106 kişilik takip analizini toplayıp 226 bağımsız kişi diye yazamazsınız. İkinci sayı, aynı araştırmanın başka zaman noktasındaki analiz grubudur. Buna karşılık R02’yi kaldırmak da 12 aylık bilgiyi kaybettirir.
S02’de 3 aylık aynı sonuç hem özette hem makalede bulunuyorsa, bunları aynı meta-analize iki bağımsız çalışma satırı olarak eklemeyin. Hangi rapordaki veriyi neden kullandığınızı yazın; diğer belgenin yöntem veya açıklama bilgisini koruyun. Cochrane, ikincil raporların incelenmeden atılmamasını ve çelişkili bilgiler için çözüm planı bulunmasını ister. Cochrane Handbook, Bölüm 5.2.1 ve 5.5.4
R05 ise aynı ekibin yayını olsa da örnekte yeni katılımcıları içerir. Onu yalnızca yazar benzerliği nedeniyle S01’e katmak, bağımsız bir çalışmayı görünmez kılardı. Bu nedenle harita hem yanlış ayırmayı hem yanlış birleştirmeyi sorgulamalıdır.
Farklı takipleri ve sonuçları nasıl korursunuz?
Çalışma kimliğini birleştirmek, bütün verileri tek sonuca indirgemek değildir. Aynı araştırmanın kısa ve uzun dönem ölçümleri ayrı, önceden tanımlanmış analizlerde yer alabilir. Cochrane, aynı çalışmanın farklı zaman noktalarının standart bir meta-analize bağımsız gözlemler gibi birlikte eklenmesini analiz birimi hatası olarak ele alır; ayrı zaman aralıkları için analizler olası yaklaşımlardan biridir. Cochrane Handbook, Bölüm 6.2.4
Örnekte S01’in 3 aylık sonucunu kısa dönem, 12 aylık sonucunu uzun dönem analizinde değerlendirebilirsiniz; her iki satırın aynı çalışmaya ait olduğunu gösterin. Her çalışmanın mutlaka her analize gireceğini varsaymayın. Sonuç değişkeni, zaman ve karşılaştırma uygunluğu ayrı değerlendirilir.
Aynı sonuç alanı için birden çok ölçek veya zaman varsa, kullanılacak veriyi seçme kuralını sonuçların yönüne bakarak sonradan kurmayın. Cochrane, bu çokluğu görünür kılmak için ölçüm araçlarını ve zamanlarını tabloya yerleştirmeyi ve önceden belirlenmiş seçim yöntemlerini uygulamayı anlatır. Cochrane Handbook, Bölüm 9.3.3
Bağımlı etki tahminlerini birlikte kullanacak daha kapsamlı bir model gerekiyorsa, eşleştirme tablosu tek başına istatistiksel çözüm sağlamaz. Seçilen yöntemin veri yapısına uygunluğu ayrıca değerlendirilmelidir.
Sayıları akış şemasına doğru taşıyın
PRISMA 2020’nin resmî akış şablonu, tarama öncesi çıkarılan mükerrer kayıtlarla en alttaki dahil edilen çalışma ve bunların rapor sayılarını ayrı alanlarda gösterir. Örneğimiz derlemenin bütün dahil edilen materyali olsaydı, son bölümde 3 çalışma ve 5 rapor bulunurdu. Bu, ilk aramada kaç kayıt bulunduğunu söylemez. PRISMA 2020 akış şeması ve şablonları
R02’nin R01’le aynı çalışmaya ait olması, R02’yi geriye dönük olarak “mükerrer veri tabanı kaydı” yapmaz. Arama, kayıt temizleme, tam metin değerlendirmesi ve çalışma eşleştirmesi sayılarını ayrı tutun. PRISMA bir raporlama kılavuzudur; şemanın tamamlanması yöntemsel sorunların çözüldüğünü göstermez. PRISMA 2020, kapsam açıklaması
Teslimden önce örnek bir sonuç satırından başlayıp geriye gidin: etki tahmini → ölçüm zamanı → çalışma kimliği → kaynak rapor → kaynak sayfası. Ardından aynı çalışma kimliğinin aynı analize ikinci kez bağımsız satır olarak girip girmediğini kontrol edin. Bu küçük iz sürme alıştırması, yalnızca toplam makale sayısına bakmaktan daha açıklayıcı bir son kontrol sunar.
Kaynak kayıtlarını yazma dosyanızla düzenli tutmak için Word ve Zotero ile atıf yönetimi rehberini, diğer yöntem ve kaynak kontrolü konuları için Türkçe rehber merkezini kullanabilirsiniz.
Kaynak kapsamı: Cochrane Handbook’un müdahale derlemelerine yönelik ilgili bölümleri ile PRISMA 2020’nin özgün terimler sözlüğü ve resmî akış şablonu 28 Ekim 2026’da kontrol edildi. Kurmaca tablo ve önerilen dosya düzeni AcademicFix’in öğretici örneğidir.