Araştırma Yöntemi, İstatistik ve Etik
Tez ve Makalelerde Etik Kurul Onayından Muafiyet Şartları Nelerdir?
YÖK mevzuatı, TR Dizin ilkeleri ve uluslararası COPE standartlarına göre hangi araştırmaların etik kurul izninden muaf olduğunu, anketlerdeki yaygın yanılgıları ve resmi muafiyet beyanı adımlarını inceleyin.
Doğrudan yanıt
Canlı insan veya hayvan katılımcı içermeyen, kişisel veri toplamayan, tamamen kamuya açık lisanslı veriler (TÜİK, OECD, Dünya Bankası), yayımlanmış literatür sentezleri (sistematik derleme, meta-analiz) ve teorik modellemeler etik kurul onayından kural olarak muaftır.
Hayati Kural: Canlı bir insana uygulanan hiçbir anket veya mülakat (katılımcılardan isim toplanmasa dahi) araştırmacı tarafından tek taraflı olarak muaf ilan edilemez. Karar yetkisi araştırmacıya değil, yürürlükteki mevzuata ve üniversite etik kuruluna aittir. Etik kurullar geriye dönük onay vermez.
Karar matrisi
Araştırma Türüne Göre Etik Kurul ve İdari İzin Gereksinimleri
YÖK ve TÜBİTAK TR Dizin kriterleri doğrultusunda araştırma türlerinin izin statüleri ve yöntem beyanı formatı.
| Araştırma / Çalışma Türü | Veri Kaynağı & Kapsam | Etik Kurul İzni? | İdari İzin? | Yöntem Bölümü Beyan Örneği |
|---|---|---|---|---|
| Sistematik Derleme & Meta-Analiz | Yayımlanmış akademik literatür (PRISMA yönergesi) | HAYIR (Tam Muaf) | Hayır | “Bu çalışma yayımlanmış ikincil literatür taraması olduğundan etik kurul onayı gerekmemektedir.” |
| Açık Kamusal Veri Analizi | TÜİK, Dünya Bankası, Eurostat, OECD, FRED vb. açık veri tabanları | HAYIR (Tam Muaf) | Hayır (Kaynak lisans atfı şart) | “Kamuya açık ikincil agregat veri tabanları kullanılmış olup insan katılımcı içermemektedir.” |
| Teorik & Biyolojik Olmayan Laboratuvar | Yazılım algoritmaları, matematiksel modelleme, mekanik malzeme testleri | HAYIR (Tam Muaf) | Hayır | “İnsan veya hayvan denek içermemektedir; kuramsal modelleme üzerine kuruludur.” |
| Tarihsel Doküman & Arşiv Analizi | Kamu arşivleri, süreli yayınlar, tarihi yazmalar ve matbu belgeler | HAYIR (Tam Muaf) | EVET (Devlet Arşivleri vb. idari izin) | “Devlet Arşivleri Başkanlığı idari araştırma izni alınmış olup canlı katılımcı bulunmamaktadır.” |
| Web Scraping & Sosyal Medya Verisi | X (Twitter), kamuya açık bloglar, forum yorumları | ŞARTA BAĞLI (Gri Alan) | Platform API kullanım izinleri | “Veriler kamuya açık gönderilerden çekilmiş, kullanıcı rumuzları maskelenerek anonimleştirilmiştir.” |
| Retrospektif Hasta Dosya Taraması | Hastane arşivleri, laboratuvar ve radyoloji kayıtları | EVET (ZORUNLU) | EVET (Hastane Başhekimliği İzni) | “Girişimsel Olmayan Klinik Etik Kurul onay tarihi/sayısı ve Başhekimlik kurum izni zorunludur.” |
| Anonim Çevrim İçi Anket / Mülakat | Google Forms, Qualtrics, anket ölçekleri, odak grup görüşmeleri | EVET (ZORUNLU) | Hedef kurum izinleri (gerekirse) | “İsim toplanmasa dahi insan katılımcı bulunduğundan etik kurul onayı ve bilgilendirilmiş onam şarttır.” |
Hızlı kontrol listesi
Etik muafiyet için 6 temel kural
- 01
Araştırmacı kendi çalışmasını tek taraflı olarak muaf ilan edemez (Self-exemption yasağı)
- 02
Etik kurullar veri toplandıktan sonra geriye dönük (retrospektif) onay veremez
- 03
Katılımcı kimliği toplanmasa dahi tüm anket ve mülakatlar etik kurul onayına tabidir
- 04
Hastane başhekimliği idari izni, Girişimsel Olmayan Klinik Etik Kurul onayının yerini tutmaz
- 05
TÜİK, OECD ve kamuya açık agregat veriler ile sistematik derlemeler etik kuruldan muaftır
- 06
Muaf çalışmalarda makalenin yöntem bölümüne gerekçeli muafiyet beyanı yazılması zorunludur
Muafiyetin Yasal Sınırları ve 'Self-Exemption' (Kendi Kendine Muafiyet) Yasağı
Akademik araştırmalarda en yaygın ve geri dönülemez hatalardan biri, araştırmacının 'Benim çalışmam sadece anket içeriyor veya katılımcılara zarar vermiyorum, o halde etik kurula başvurmama gerek yok' diyerek kendi kendine muafiyet kararı almasıdır. Uluslararası araştırma etiği ve YÖK standartlarında araştırmacının tek taraflı olarak kendini muaf ilan etmesi (unilateral self-exemption) kesin olarak yasaklanmıştır.
YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi Madde 4 uyarınca; 'Mevzuatın veya taraf olunan uluslararası anlaşmaların gerektirdiği izinleri almaksızın araştırma yapmak' açık bir etik ihlaldir. En kritik kural ise etik kurulların geriye dönük (retrospektif / ex-post) onay verememesidir. Veri toplandıktan sonra fark edilen izin eksiklikleri, tezin jüri tarafından reddedilmesine veya makalenin dergi editörünce doğrudan masaüstü reddine (desk reject) yol açar.
Adım 01 doğrulama noktaları
- Araştırmacının tek başına muafiyet kararı alamayacağı kuralı anlaşıldı
- YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi Madde 4 hükümleri incelendi
- Etik kurulların geriye dönük izin veremeyeceği (No Retrospective Approval) teyit edildi
Veri toplamaya başlamadan önce üniversitenizin Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu yönergesini kontrol edin. Şüpheli her durumda kurula resmi görüş başvurusunda bulunun.
Kesinlikle Etik Kurul İzni Gerektirmeyen Araştırma Türleri
Etik kurul onayı; canlı insan veya hayvan katılımcı içermeyen, katılımcılardan birincil biyolojik ya da davranışsal veri toplamayan, halihazırda kamuya mal olmuş ve anonimleştirilmiş açık veri tabanlarını kullanan çalışmalar için gerekmez.
Örneğin, PRISMA yönergelerine göre hazırlanan sistematik derlemeler (systematic review), meta-analizler, bibliyometrik haritalamalar, TÜİK veya Dünya Bankası'nın kamuya açık makroekonomik göstergeleriyle yapılan ekonometrik modeller ve tamamen teorik/matematiksel simülasyonlar tam muafiyet kapsamındadır.
Adım 02 doğrulama noktaları
- Araştırmanın yalnızca yayımlanmış ikincil literatür veya açık kamu verisine dayandığı doğrulandı
- Veri setinde hiçbir kişi tanımlayıcı (isim, T.C. kimlik no, IP adresi, e-posta) bulunmadığı teyit edildi
- Çalışmanın yöntem bölümüne eklenecek gerekçeli muafiyet ifadesi hazırlandı
Yaygın Yanılgı: 'Anket Yapıyorum Ama İsim Almıyorum, Muaf mıyım?'
Lisansüstü öğrencilerin en sık düştüğü yanılgı, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ile Araştırma Etiği Kurallarını birbirine karıştırmaktır. KVKK, kişisel kimlik verilerinin işlenme güvenliğini düzenler; oysa Bilimsel Araştırma Etik Kurulu katılımcının özerkliğini, bilgilendirilmiş onamını (Informed Consent), gönüllülük esasıyla çekilme hakkını ve araştırma sorularının yaratabileceği psikolojik/sosyal riskleri denetler.
İster Google Forms üzerinden çevrim içi yapılsın, ister yüz yüze uygulansın; canlı insan katılımcı içeren hiçbir anket, mülakat, ölçek uygulaması veya odak grup çalışması etik kurul izninden muaf DEĞİLDİR. Katılımcılardan isim alınmaması çalışmayı muaf kılmaz; aksine anonim anket protokolünün de etik kurul tarafından onaylanması gerekir.
Adım 03 doğrulama noktaları
- Canlı katılımcı içeren tüm anketlerin kurul onayına tabi olduğu kavrandı
- KVKK uyumu ile akademik etik kurul onayının iki ayrı hukuki zorunluluk olduğu ayrıştırıldı
- Bilgilendirilmiş onam formunun anketin en başına zorunlu onay kutusu olarak yerleştirildiği doğrulandı
TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin dergileri, 2020 yılından itibaren sosyal bilimler de dahil anket uygulanan tüm makalelerde etik kurul onay belgesini zorunlu tutmaktadır.
Retrospektif Hasta Dosya Taramaları ve Sağlık Verileri
Tıp ve sağlık bilimlerinde yapılan araştırmalarda sıkça karşılaşılan bir diğer hata, hastane başhekimliğinden alınan 'arşiv tarama idari izni'nin etik kurul onayı yerine geçeceğinin sanılmasıdır. İdari izin sadece hastane fiziksel arşivine veya dijital veri tabanına erişim hakkı tanır; bu verilerin bilimsel bir yayına dönüştürülmesi için yetki vermez.
Dünya Tabipleri Birliği Helsinki Bildirgesi Madde 24 ve T.C. Sağlık Bakanlığı mevzuatı uyarınca, geçmişe dönük (retrospektif) hasta dosyası, radyoloji görüntüsü veya patoloji preparatı taramalarında dahi 'Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurulu'ndan onay alınması zorunludur. Kimliksizleştirilmiş (de-identified) veriler dahi sağlık mevzuatında etik kurul denetimine tabidir.
Adım 04 doğrulama noktaları
- Hastane başhekimlik idari izninin etik kurul yerine geçmeyeceği not edildi
- Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kuruluna başvuru yapıldığı doğrulandı
- Hasta verilerinin Helsinki Bildirgesi Madde 24 standartlarında korunduğu teyit edildi
Üniversiteye ve Dergiye Muafiyet Beyanı (Exemption Letter) Hazırlama
Çalışmanız etik kurul onayından muaf olsa dahi, uluslararası indeksli bir dergiye makale gönderirken ya da tezinizi enstitüye teslim ederken bu durumu belgelemeniz gerekir. Hakemler ve dergi editörleri, yöntem bölümünde etik onay numarası görmediklerinde çalışmayı sorgulayacaktır.
Bu nedenle araştırmacılar hem tez metninde hem de dergi sunum mektubunda (Cover Letter) 'Etik Beyan' başlığı altında resmi muafiyet gerekçesini açıklamalıdır. İhtiyaç halinde üniversitenin ilgili etik kurul sekreteryasından 'Kurul Kapsamı Dışındadır / Muafiyet Görüş Yazısı' temin edilmelidir.
Adım 05 doğrulama noktaları
- Yöntem bölümüne eklenecek resmi muafiyet paragrafı kaleme alındı
- Dergi editörüne sunulacak Cover Letter içerisine etik muafiyet atfı eklendi
- Varsa üniversite etik kurulunun 'Kapsam Dışı' resmi yazısı dosyalara eklendi
YÖK ve TR Dizin Uyumlu 6 Maddelik Öz-Denetim Protokolü
Araştırmanızı nihai teslim veya gönderim aşamasına getirmeden önce aşağıdaki 6 adımlı denetim süzgecinden geçirin. Herhangi bir maddede tereddüt yaşanıyorsa veri toplamayı başlatmadan önce akademik danışmanınız ve kurum etik kuruluyla irtibata geçin.
Unutmayın: Doçentlik başvurusunda veya tez savunmasında etik ihlal iddiasıyla karşılaşmanın maliyeti, başvuru öncesi alınacak 2-3 haftalık bir kurul onay sürecinden katbekat daha ağırdır.
Adım 06 doğrulama noktaları
- 1. Canlı insan veya hayvan denek bulunuyor mu? (Evet ise: Muaf Değilsiniz)
- 2. Anket, mülakat veya odak grup yapıldı mı? (Evet ise: Muaf Değilsiniz)
- 3. Sağlık/hasta arşiv verisi kullanıldı mı? (Evet ise: Klinik etik kurul şart)
- 4. Veri kaynağı TÜİK, OECD gibi açık kamu verisi mi? (Evet ise: Muaftır)
- 5. Çalışma sistematik derleme veya meta-analiz mi? (Evet ise: Muaftır)
- 6. Yöntem bölümüne gerekçeli muafiyet beyanı yazıldı mı? (Evet: Tamamlandı)
Hazır şablon metinler
Makale ve Tez İçin Örnek Etik Muafiyet Beyanları
Türkçe Makale ve Tez Metni İçin Standart İfade
“Bu araştırma; kamuya açık ikincil veri tabanlarının analizi / yayımlanmış literatürün sistematik derlemesi niteliğinde olup, insan veya hayvan katılımcılar üzerinde herhangi bir deneysel, klinik ya da anket tabanlı yöntem içermemektedir. Bu doğrultuda, YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi hükümleri uyarınca çalışmanın etik kurul onayından muaf olduğu beyan edilir.”
İngilizce Dergi Gönderimleri (Journal Declarations) İçin İfade
“Ethical approval was not required for this study in accordance with institutional and national guidelines, as the research relies exclusively on publicly available, anonymized secondary data / published literature and does not involve human participants, clinical interventions, or animal subjects.”
Üniversite Etik Kuruluna Kapsam Dışı / Muafiyet Görüşü Dilekçesi
“[Üniversite Adı] Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Başkanlığına; Danışmanlığım altında yürütülen / araştırmacısı olduğum ‘[Çalışmanın Tam Başlığı]’ başlıklı araştırma projesi yalnızca kamuya açık ikincil veri tabanı / literatür derlemesi kapsamında yürütülecek olup, canlı insan veya hayvan katılımcı içermemektedir. İlgili araştırmanın Kurulunuz çalışma alanı kapsamında etik kurul onayına tabi olup olmadığı ve muafiyet durumu hususunda tarafımıza resmi kapsam dışı / muafiyet görüş yazısı verilmesini saygılarımla arz ederim.”
Sıkça sorulan sorular
Etik kurul muafiyeti hakkında yetkili yanıtlar
Veri toplamayı bitirdikten sonra etik kurul izni almadığımı fark ettim; geriye dönük onay alabilir miyim?
Kesinlikle hayır. YÖK ve uluslararası etik standartları gereğince hiçbir etik kurul geriye dönük (ex-post / retrospektif) onay veremez. Bu durumdaki tez veya makalelerin verisi geçersiz sayılır ve araştırmanın izin alındıktan sonra baştan yürütülmesi gerekir.
MEB veya İl Sağlık Müdürlüğünden izin aldım; üniversite etik kuruluna ayrıca başvurmalı mıyım?
Evet, mutlaka başvurmalısınız. MEB, Valilik veya İl Sağlık Müdürlüğü izinleri yalnızca kurumsal ve mekânsal 'idari uygulama izinleridir'. Üniversitenin Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu onayının yerini kesinlikle tutmaz.
Tezim etik kuruldan muaf ancak dergi benden etik onay belgesi istiyor, ne yapmalıyım?
Dergi editörüne sunum mektubunuzda (Cover Letter) çalışmanızın yöntemini (örn. sistematik derleme, açık kamu verisi) açıklayarak Helsinki Bildirgesi ve YÖK Yönergesi uyarınca insan katılımcı içermediğini belirtmelisiniz. Gerekirse üniversitenizin Etik Kurul Sekreteryasından 'Çalışmanın Kurul Kapsamı Dışında Olduğuna Dair Resmi Yazı' talep edebilirsiniz.
Sosyal medya (X/Twitter) paylaşımlarını analiz ediyorum, etik kurul gerekir mi?
Kamuya açık paylaşımlar genel kural olarak doğrudan insan müdahalesi sayılmasa da kullanıcı rumuzlarının gizlenmesi, hassas kişisel görüşlerin korunması ve platform API koşulları nedeniyle gri alandadır. Pek çok üniversite bu tür dijital veri madenciliği çalışmalarında kuruldan 'Kapsam Dışı / Muafiyet Görüşü' alınmasını tavsiye etmektedir.
Birincil kaynaklar
Resmî mevzuat, etik yönergeleri ve uluslararası standartlar
Bu rehberdeki tüm standartlar YÖK, ÜAK, TÜBİTAK ULAKBİM, Helsinki Bildirgesi ve COPE yönergeleri doğrultusunda hazırlanmıştır.
- 01YÖK — Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ↗
Madde 4: İzin alınmaksızın araştırma yapılması ve bilimsel etik ihlal tanımları.
- 02Üniversitelerarası Kurul (ÜAK) — Doçentlik Etik İnceleme İlkeleri ↗
Mevzuat gereği alınması gereken izinlerin eksikliği ve geriye dönük onay yasağı.
- 03TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin — Dergi ve Yayın Etik Kriterleri ↗
Anket, mülakat ve ikincil veri analizlerinde etik kurul belgesi ve muafiyet beyanı şartları.
- 04World Medical Association (WMA) — Declaration of Helsinki ↗
Paragraphs 23-24: Research ethics committees, protocol approval, and archival data protection.
- 05COPE — Committee on Publication Ethics Guidelines ↗
Guidance for journal editors on ethical oversight and research involving human data.