Araştırma Yöntemleri ve Etik
Tez Araştırmalarında Etik Kurul İzni Ne Zaman Gerekir?
Yüksek lisans ve doktora tezlerinde anket, mülakat ve katılımcılı araştırmalarda etik kurul onay zorunluluğunu, veri toplamadan önce başvuru kuralını, kurum izni ayrımını ve karar matrisini adım adım inceleyin.
Doğrudan yanıt
YÖK mevzuatı ve TR Dizin etik ilkelerine göre; sosyal bilimler, eğitim bilimleri ve sağlık bilimleri dahil tüm disiplinlerde anket, mülakat, odak grup, gözlem, test veya deney yöntemleriyle canlı insandan veri toplanan her tez araştırmasında üniversite etik kurulundan onay alınması zorunludur. Katılımcıların anonim olması bu zorunluluğu ortadan kaldırmaz.
Kritik Kural (Retrospektif Onay Yasağı): Etik kurul onayı mutlaka veri toplama sürecine başlanmadan önce alınmalıdır. Veriler toplandıktan sonra geriye dönük etik kurul izni verilemez. Onaysız toplanan veriler tez savunmasında jüri tarafından reddedilebilir.
Karar matrisi
Tez Türüne Göre Etik Kurul ve İdari İzin Uygunluk Tablosu
YÖK ve TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin standartlarına göre tezlerde etik kurul gereklilikleri ve yöntem beyanı formatı.
| Tez / Araştırma Türü | Veri Kaynağı & Kapsam | Etik Kurul İzni? | İdari İzin? | Yöntem Bölümü Beyan Örneği |
|---|---|---|---|---|
| İnsan Katılımcılı Anket & Ölçek Uygulamaları | Yüz yüze veya çevrim içi (Google Forms vb.) katılımcı verileri | EVET (Zorunlu) | Uygulama yerine göre Evet (MEB, Şirket vb.) | “Bu araştırmanın verileri toplanmadan önce ... Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu'ndan ... tarihli ve ... sayılı kararla etik onay alınmıştır.” |
| Nitel Araştırmalar (Mülakat & Odak Grup) | Ses kaydı, görüşme transkripti veya bireysel mülakatlar | EVET (Zorunlu) | Kurum personeliyle yapılıyorsa Evet | “Mülakat sürecinde katılımcı hakları gözetilmiş, ... Üniversitesi Etik Kurulu'nun ... onay numarasıyla araştırma yürütülmüştür.” |
| Klinik & Girişimsel Sağlık Araştırmaları | Biyolojik materyal, hasta dosyaları, ilaç, klinik deneyler | EVET (Klinik Kurul) | Sağlık Bakanlığı & Başhekimlik İzni Zorunlu | “Çalışma, Helsinki Bildirgesi ilkelerine uygun olarak ... Klinik Araştırmalar Etik Kurulu tarafından ... kararla onaylanmıştır.” |
| Kamuya Açık Sekonder Veriler (TÜİK, OECD, Dünya Bankası) | Herkesin erişimine açık makro veriler, resmi istatistikler | HAYIR (Muaf) | Hayır | “Bu çalışmada kamuya açık sekonder istatistikler kullanılmış olup canlı insan katılımcı içermediğinden etik kurul onayından muaftır.” |
| Sistematik Derleme, Meta-Analiz & Bibliyometri | Yayımlanmış akademik literatür ve veri tabanı kayıtları | HAYIR (Muaf) | Hayır | “Çalışma yayımlanmış ikincil literatür incelemesine dayandığından etik kurul onay belgesi gerektirmemektedir.” |
| Kendi Öğrencilerinden / Çalışanlarından Veri Toplama | Araştırmacının kendi sınıfı, mesai arkadaşları veya stajyerleri | EVET (Zorunlu) | Kurum İçi İdari Onay | “Katılımcıların araştırmacıyla bağımlılık ilişkisi bulunması etik kurul onay zorunluluğunu ortadan kaldırmaz; ... sayılı kurul izni alınmıştır.” |
Adım adım protokol
Tez Sürecinde 6 Aşamalı Etik Kurul İzin ve Beyan Rehberi
Tez önerisinden jüri savunma teslimine kadar izlenmesi gereken yasal ve metodolojik yol haritası.
Araştırma Modelinizi ve Katılımcı Türünü Belirleyin
YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ve üniversitelerin lisansüstü eğitim enstitüsü kuralları uyarınca; sosyal bilimler, eğitim bilimleri, sağlık bilimleri ve fen bilimleri ayrımı olmaksızın canlı insandan veri toplamayı hedefleyen tüm tez çalışmaları etik kurul onayına tabidir.
Anket, derinlemesine mülakat, odak grup görüşmesi, gözlem, ses/görüntü kaydı veya psikolojik ölçek kullanımı planlanıyorsa çalışmanın niteliği doğrudan 'etik kurul onayı zorunlu' kategorisine girer. Katılımcı sayısının az olması (örneğin sadece 5 yöneticiyle mülakat yapılması) bu kuralı değiştirmez.
Uygulama Kontrol Listesi
- Tez önerisinde canlı katılımcılardan nicel veya nitel veri toplanacağı tespit edildi
- Kullanılacak anket veya ölçek sorularının taslağı hazırlandı
- Araştırmanın hedef kitlesi ve örneklem grubu netleştirildi
Veri Toplamaya Başlamadan ÖNCE Başvurun (Retrospektif Onay Yasağı)
Tez araştırmalarında en sık yapılan ve telafisi mümkün olmayan en büyük hata, verileri topladıktan sonra etik kurula başvurmaya çalışmaktır. YÖK mevzuatı ve TR Dizin etik ilkelerine göre etik kurulların geriye dönük (retrospektif / ex-post) onay vermesi hukuken ve etik olarak imkansızdır.
Etik kurul başvurusu mutlaka tez önerisi enstitüce kabul edildikten hemen sonra ve sahaya çıkmadan, anket linki paylaşılmadan veya ilk mülakat yapılmadan ÖNCE tamamlanmalıdır. Onay tarihi, veri toplama tarihinden sonra olan tezler savunma jürisinde veya dergi yayın süreçlerinde doğrudan etik ihlal gerekçesiyle reddedilir.
Uygulama Kontrol Listesi
- Veri toplama sürecine etik kurul resmi onay yazısı çıkmadan başlanmayacağı taahhüt edildi
- Etik kurul toplantı takvimi (genellikle ayda 1 veya 2 kez toplanır) incelenerek zaman planı yapıldı
- Kurul değerlendirme süresinin (ortalama 2 ila 6 hafta) tez takvimine dahil edildiği doğrulandı
Kurum İzni ile Etik Kurul Onayını Birbirine Karıştırmayın
Araştırmacılar sıklıkla bir okulda, hastanede, belediyede veya özel bir şirkette araştırma yapacaklarında ilgili kurumdan aldıkları izin yazısını etik kurul onayı zannederler. Kurum izni (idari izin) ile üniversite etik kurulu izni birbirinden tamamen bağımsız iki zorunlu aşamadır.
Standart iş akışı şöyledir: Araştırmacı önce kendi üniversitesinin Etik Kurulu'na başvurur ve 'Etik Kurul Onay Belgesi'ni alır. Ardından bu onay belgesini ve ölçek formlarını ekleyerek veriyi toplayacağı kuruma (örneğin İl Milli Eğitim Müdürlüğü veya ilgili kurum genel müdürlüğü) 'Uygulama/Kurum İzni' başvurusunda bulunur. Biri diğerinin yerine asla geçmez.
Uygulama Kontrol Listesi
- Önce üniversite etik kurul onayının alınması gerektiği kuralı benimsendi
- Alınan etik kurul onay belgesiyle mülki/kurumsal izin makamına başvurulacağı planlandı
- Kurum idari yazısının tezin yönteminde 'Kurum İzni', kurul belgesinin ise 'Etik Onay' olarak ayrı ayrı raporlanacağı teyit edildi
Bilgilendirilmiş Onam Formu ve KVKK Standartlarını Hazırlayın
Etik kurul başvuru dosyasının omurgasını 'Bilgilendirilmiş Gönüllü Onam Formu' (Informed Consent Form) oluşturur. Bu formda araştırmanın amacı, veri toplama yöntemi, katılımcının istediği an araştırmadan çekilme hakkı ve iletişim bilgileri net bir dille açıklanmalıdır.
Ayrıca 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) uyarınca katılımcıların kişisel verilerinin nasıl saklanacağı, kimlik bilgilerinin nasıl şifreleneceği veya anonimleştirileceği ve verilerin kaç yıl sonra imha edileceği açıkça taahhüt edilmelidir. 18 yaş altı katılımcılarda hem Veli Onam Formu hem de Çocuk Rıza Formu zorunludur.
Uygulama Kontrol Listesi
- Gönüllü Katılım Formu üniversitenin güncel şablonuna göre dolduruldu
- Veri güvenliği ve anonimleştirme taahhüdü metne işlendi
- Reşit olmayan katılımcılar için Veli/Vasi Onam Formu hazırlandı
- Ölçek başka bir yazara aitse ölçek sahibinden alınan yazılı kullanım izni dosyaya eklendi
Üniversite Etik Kuruluna Başvurun ve Karar Numarasını Dosyalayın
Başvuru dosyası; Etik Kurul Başvuru Formu, Araştırma Protokolü/Tez Özeti, Bilgilendirilmiş Onam Formu, Veri Toplama Araçları (anket/mülakat soruları), Varsa Ölçek İzin Belgeleri ve Tez Danışmanı Onay İmzası ile birlikte ilgili kurula (Sosyal ve Beşeri Bilimler ya da Girişimsel Olmayan Sağlık Bilimleri) teslim edilir.
Kurul başvuruyu inceler; düzeltme (revizyon) isterse gerekli düzenlemeler yapılarak yeniden sunulur. Onay çıktığında verilen 'Toplantı Tarihi', 'Toplantı Sayısı' ve 'Karar/Protokol Numarası' resmi yazıyla araştırmacıya tebliğ edilir. Bu belge tezin ve tezden üretilecek makalelerin yasal kimliğidir.
Uygulama Kontrol Listesi
- Tüm belgeler tez danışmanı ile birlikte kontrol edilerek imzalandı
- Kuruldan gelen olası revizyon taleplerine ivedilikle yanıt verildi
- Resmi onay yazısı (kurul adı, karar no ve tarih içeren belge) dijital ve ıslak imzalı olarak arşivlendi
Tez Metninde ve Savunma Tutanaklarında Etik Onayı Beyan Edin
Teziniz yazılırken 'Yöntem' (Methodology) ana başlığı altında mutlaka 'Araştırmanın Etik Boyutu / Etik Kurul İzni' alt başlığı açılmalıdır. Bu alt başlıkta etik kurulun tam adı, kararın alındığı tarih ve karar/sayı numarası açıkça yazılmalıdır.
Ayrıca enstitü kurallarına göre etik kurul onay yazısının bir kopyası tezin 'Ekler' bölümüne eklenir. Tez savunma sınavı öncesinde Enstitü Öğrenci İşleri veya Jüri İnceleme Komisyonu ilk olarak bu belgenin varlığını ve tarihler arasındaki mantıksal uyumu denetler.
Uygulama Kontrol Listesi
- Yöntem bölümünde kurul adı, tarih ve karar no eksiksiz belirtildi
- Etik kurul onay yazısı tezin Ekler kısmına eklendi
- Tezden üretilecek makalelerin ilk sayfasında etik kurul bilgisine yer verileceği planlandı
Riskler ve uyarılar
Tezlerde Sık Yapılan 5 Ölümcül Etik İzin Hatası
Enstitü tez savunmalarında veya dergi yayın süreçlerinde tezin reddedilmesine yol açan kritik yanılgılar.
Veriyi toplayıp analizi bitirdikten sonra etik kurula başvurmaya çalışmak
Etik kurulların geriye dönük (retrospektif) onay yetkisi yoktur. Veri toplama tarihinden sonra alınan bir etik kurul onayı jüri veya dergiler tarafından geçersiz sayılır; tezin savunulması engellenebilir veya verilerin baştan toplanması istenebilir.
Milli Eğitim veya kurum iznini etik kurul izni yerine saymak
Kaymakamlık, İl Milli Eğitim Müdürlüğü veya şirket yönetiminden alınan araştırma izni yalnızca idari bir müsaadedir; akademik ve etik kurul onayının yerine kesinlikle geçmez.
'Anketim anonim, kimlik sormuyorum' gerekçesiyle izin almamak
Araştırmada ad-soyad sorulmasa dahi, canlı insandan görüş, tutum veya veri toplanması YÖK ve TR Dizin nezdinde etik kurul onayını zorunlu kılar.
Ölçek kullanım iznini etik kurul onayı zannetmek
Kullanılan bir ölçeğin telif sahibinden e-posta ile alınan izin yalnızca telif hakkı rızasıdır; üniversite etik kurulunun onay belgesi değildir.
Öğrencilerden veya mesai arkadaşlarından izin almadan veri toplamak
Örneklemin araştırmacının kendi öğrencileri, çalışma arkadaşları veya tanıdıkları olması etik kurul zorunluluğunu kaldırmaz; aksine bağımlı grup ilişkisi nedeniyle kurul denetimi daha da hassaslaşır.
Sıkça sorulan sorular
Tez Etik Kurul İzni Hakkında Merak Edilenler
Tezimde sadece online Google Forms anketi yapacağım, etik kurul izni şart mı?
Evet, kesinlikle şarttır. Anketin çevrim içi (Google Forms, SurveyMonkey, Qualtrics vb.) veya yüz yüze uygulanması etik kurul yükümlülüğünü değiştirmez. İnsan katılımcılardan birincil veri toplanan her araştırma için üniversite etik kurulundan resmi onay alınması yasal ve akademik bir zorunluluktur.
Verileri topladım ama etik kurul izni almayı unuttum, sonradan geriye dönük alabilir miyim?
Hayır, alamazsınız. YÖK mevzuatı, üniversite yönergeleri ve uluslararası etik kodlar (WMA Helsinki, COPE) uyarınca etik kurulların geriye dönük (retrospektif / ex-post) onay vermesi hukuken imkansızdır. Bu durumda toplanan veriler etik dışı kabul edilir; tezin onaylanması için etik kurul izni alınıp verilerin yeniden toplanması gerekebilir.
Hangi tez araştırmaları etik kurul izninden muaftır?
Canlı insan veya hayvan katılımcı içermeyen, kişisel veri toplamayan araştırmalar muaftır. Kamuya açık makro istatistiklerin analizi (TÜİK, OECD, Dünya Bankası verileri), yayımlanmış akademik literatürün sistematik derlemesi veya meta-analizi, kuramsal matematiksel modellemeler ve telif hakkı kamuya mal olmuş tarihi/edebi metin analizleri etik kurul onayından muaftır. Bu durumlarda tez yöntem bölümüne gerekçeli muafiyet beyanı yazılır.
Kurum izni ile etik kurul izni arasındaki fark nedir?
Etik kurul izni, araştırmanın insan hakları, veri gizliliği ve araştırma etiğine uygunluğunu denetleyen üniversite akademik kurul onay belgesidir. Kurum izni ise araştırmanın uygulanacağı kurumdan (MEB, Sağlık Bakanlığı, özel şirket vb.) alınan idari izin belgesidir. İkisi ayrı kurallardır; araştırmacı önce üniversiteden etik kurul onayı almalı, ardından bu belgeyle kuruma başvurarak idari izin almalıdır.
Etik kurul onay belgesi tez metninde nerede belirtilir?
Etik kurul onay bilgileri tezin 'Yöntem' ana başlığı altındaki 'Araştırma Etiği' veya 'Veri Toplama Süreci' bölümünde açıkça belirtilir. Burada etik kurulun tam adı, toplantı tarihi, karar sayısı ve protokol numarası eksiksiz yazılır. Ayrıca onay belgesinin onaylı nüshası tezin 'Ekler' bölümüne eklenir.
Doğrulanmış birincil kaynaklar
Mevzuat, Yönerge ve Uluslararası Standartlar
YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi (Madde 4)
Mevzuatın veya uluslararası anlaşmaların gerektirdiği izinleri almaksızın araştırma yapmak etik ihlal sayılır.
Kaynağı İncele →TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin — Araştırma Etiği Kriterleri
2020 yılından itibaren tüm bilim dallarında insan katılımcılı çalışmalarda etik kurul onayı zorunludur.
Kaynağı İncele →WMA Declaration of Helsinki — Ethical Principles for Medical Research
İnsan katılımcı içeren araştırmalarda araştırma öncesi bağımsız etik kurul incelemesi ve onayı şarttır.
Kaynağı İncele →COPE — Committee on Publication Ethics Guidelines
İnsan verileri ve katılımcı hakları içeren akademik çalışmalarda etik denetim ve şeffaf onay beyanı yönergeleri.
Kaynağı İncele →Akademik Ön İnceleme Desteği
Tezinizin Etik Onay, Metot ve Biçimlendirme Uygunluğunu Güvenceye Alın
AcademicFix, tezinizin içeriğini sizin yerinize yazmaz ve kabul garantisi vermez. Enstitü tez yazım kılavuzuna, YÖK etik standartlarına ve yöntem tutarlılığına yönelik bağımsız teknik ön denetim raporu sunar.