Akademik dergide kim ne yapar? Görevler, yetkiler ve sorumluluklar

Bir derginin ekip sayfasında çok sayıda isim bulunması, işlerin kimin sorumluluğunda olduğunu açıklamaya yetmez. Makaleye hakem atayan, kabul kararını veren, yazara dosya eksiğini bildiren ve yayımlanmış bir hatayı düzelten kişi aynı kişi olabilir. Yine de bu görevlerin sınırları ayrı ayrı bilinmelidir. Sorun çıktığında “editörlük ilgileniyor” yerine, hangi yetkiyle kimin harekete geçeceği anlaşılmalıdır.

Bu rehber görevleri anlatır; bütün dergiler için tek bir kadro şeması önermez. Unvanlar, kurum yapısı ve disiplinlere göre değişebilir. OJS gibi yayın sistemlerindeki kullanıcı rolleri de derginin gerçek yönetim yapısıyla bire bir aynı değildir. PKP’nin OJS 3.5 belgesinde bir kullanıcının birden fazla rol üstlenebildiği, rollerin adlarının ve erişimlerinin düzenlenebildiği açıkça gösterilir. PKP: kullanıcılar ve roller.

Görev paylaşımını görünür kılan tablo

Aşağıdaki tablo, derginin kendi görev tanımlarını yazarken kullanabileceği bir çalışma çerçevesidir. “Yetki sınırı” sütunu bir hukuki statü tanımı değildir; hesap verebilir bir editoryal düzen kurmaya yönelik öneridir.

Tabloyu kullanırken her satırın karşısına bir sorumlu ve gerektiğinde bir yedek yazmak yararlıdır. Böylece kişinin adı değişse bile görev kaybolmaz. Örneğin sekretarya görevini alan editörü yürütüyorsa iki satıra da aynı isim yazılabilir; bunun dosya kararları üzerindeki etkisi ayrıca değerlendirilir.

Yayıncı ile baş editörün sorumlulukları nasıl ayrılır?

Yayıncı; personel, hizmet alımı, barındırma, arşivleme ve gelir modeli gibi konularda derginin çalışmasını mümkün kılan taraftır. Dergi sahibi ise bir üniversite, bilimsel dernek, şirket veya başka bir yapı olabilir. Aynı yapı hem sahip hem yayıncı olabilir. Okurun bu ilişkiyi tahmin etmesi gerekmemelidir.

Baş editörün odağı editoryal politikadır: Dergi ne yayımlar, değerlendirme ölçütleri nasıl uygulanır, kararlar kimlere devredilir ve itirazlar nasıl ele alınır? Editoryal bağımsızlık bu ilişkinin merkezindedir. ICMJE, tıp dergileri için baş editörün içerik ve yayın zamanlaması üzerindeki yetkisini; dergi sahibinin tekil makalelerin değerlendirilmesine müdahale etmemesini savunur. Bu kaynak biyomedikal yayıncılık için geliştirilmiştir; başka alanlara aktarılırken derginin kendi yönetişim belgesinde somutlaştırılmalıdır. ICMJE: dergi sahipleri ve editoryal özgürlük.

Pratik bir görev tanımı yalnızca “baş editör bilimsel işlerden sorumludur” demekle kalmamalı. Editör değiştiğinde devam eden dosyaların devri, editörün kendi makalesinin değerlendirilmesi, yayıncıyla anlaşmazlık ve uzun süreli yokluk durumları da düşünülmelidir. Bunlar için kısa ve uygulanabilir bir yazılı düzen, kişisel iyi niyete dayalı çözümden daha kolay izlenebilir.

Alan editörü dosyayı yürütür; karar yetkisi ayrıca tanımlanır

Yardımcı editör, alan editörü ve bölüm editörü bazı dergilerde benzer işler yapar. Başka dergilerde yardımcı editör tüm dergiye, bölüm editörü belirli bir içerik türüne bakar. Bu nedenle yalnızca unvana bakarak yetki çıkarmak yanıltıcı olabilir.

Dosyayı yürüten editörün işi, uygun uzmanları bulmakla bitmez. Bir hakem yöntem eleştirisi, diğeri kuramsal katkı eleştirisi yaptıysa, bunların hangilerinin karar açısından belirleyici olduğunu açıklığa kavuşturması gerekir. Yazara gönderilen taleplerin birbiriyle çelişip çelişmediğini kontrol etmek de bu işin parçasıdır.

Karar yetkisi görevlendirmede açık olmalıdır. PKP’nin güncel başvuru belgesi, atanan editörün nihai kararı verebilmesi ile yalnızca karar önerisi sunabilmesini ayrı seçenekler olarak gösterir. Bu, bütün dergilerin aynı yetki düzenini kullanması gerektiği anlamına gelmez; yetkinin bilinçli tanımlanması gerektiğini gösteren bir yazılım örneğidir. PKP: editör atama ve ön karar.

Editörler kurulu ile danışma kurulu aynı şey midir?

Bu adlar tek başlarına yeterli değildir. Bir editörler kurulu üyesi düzenli dosya yürütebilir, yalnızca belirli konularda görevlendirilebilir veya politika geliştirmeye katılabilir. Danışma kurulu ise çoğu görev tasarımında yönelim ve uzmanlık desteği için düşünülür. Dergi farklı bir düzen kullanıyorsa bunu açıklamalıdır.

Kurulun işi belli olmadığında yazar, her üyenin bütün kararları gördüğünü düşünebilir. Oysa görev verilmemiş bir üyenin dosyalara erişmesi gerekmeyebilir. Ekip sayfasında “hangi konularda danışılır, dosya yürütür mü, karar verebilir mi?” sorularının yanıtı bulunması bu karışıklığı azaltır.

Ortak COPE–DOAJ–OASPA–WAME ilkelerinin Ekim 2026 sürümü, kurul üyelerinin uzmanlıklarını, ad ve kurum bilgilerinin açıklanmasını, listenin güncelliğini ve üyelerin görevi kabul etmiş olmasını vurgular. İsim eklemeden önce onay almak ve görevi sona eren üyeyi güncellemek, kurulun yalnızca bir görünürlük unsuru olarak kalmasını önler. Ortak şeffaflık ilkeleri: organizasyon.

Editoryal ofis süreci taşır

Sekretarya veya editoryal ofis, başvuru belgelerini kontrol edebilir, eksik dosyaları isteyebilir, yazışmaları düzenleyebilir ve hangi işin kimde beklediğini izleyebilir. “Managing editor” unvanı bazı yapılarda bu koordinasyonu, bazılarında daha geniş editoryal sorumlulukları kapsar. Türkçe karşılığından hareketle bilimsel karar yetkisi varsayılmamalıdır.

Örneğin yazarın etik beyan dosyasını yükleyip yüklemediğini görmek idari kontroldür. Beyanın çalışma açısından yeterli olup olmadığını değerlendirmek ise yetkili editörün veya gerektiğinde ilgili uzmanın ele alacağı bir meseledir. Sekretaryanın yazara net bir eksik listesi göndermesi, bilimsel uygunluk kararı verdiği anlamına gelmez.

İş takibinde en yararlı kayıt, yalnızca “işlemde” ibaresi değildir. Sıradaki eylemin ne olduğu, kimin yapacağı ve hangi dosyanın esas alındığı anlaşılmalıdır. Bu bir performans gösterisi için değil, dosya kaybını ve çelişkili yazışmayı azaltmak için önerilir.

Hakem uzman görüşü sağlar

Hakem, metnin güçlü ve zayıf yanlarını gerekçeleriyle değerlendirir. Eleştirinin incelenebilir olması gerekir: Hangi iddia desteklenmiyor, hangi analiz açıklanmamış, hangi yorum verinin sınırını aşıyor? Kişisel kanaati bilimsel gerekçe gibi sunmak, yazarı küçümsemek veya sırf atıf artırmak için kaynak istemek bu görevin amacına uymaz.

COPE, hakemin yeterli uzmanlığa sahip olmasını, olası çıkar çatışmalarını bildirmesini, gizliliğe uymasını ve başkasını değerlendirmeye katmadan önce dergiden izin almasını ister. Etik bir şüpheyle karşılaştığında da kendi soruşturmasını yürütmek yerine editöre bildirmesini önerir. COPE: hakemler için etik rehber.

Hakem önerisi tek başına kabul veya ret kararı değildir. Dergi, nihai kararın hangi editör veya yetkili editoryal yapı tarafından verildiğini tanımlamalıdır. Yazarın, bir hakemin olumlu önerisini kabul garantisi olarak yorumlamaması için karar mektubunda bu ayrım anlaşılır olmalıdır. Ortak şeffaflık ilkeleri: editoryal değerlendirme.

Dil, mizanpaj ve teknik ekip neden ayrı düşünülmeli?

Metin editörlüğü anlatım ve yayın stiline, üretim ise onaylanmış metnin okura sunulacağı biçimlere odaklanır. PKP, dil ve metin düzenlemesini üretimden önce ayrı bir aşama olarak ele alır; yazar ve editörlerle görüşme ve değişiklik onayı için de alan tanımlar. PKP: metin düzenleme.

Görev tasarımı açısından önemli sınır şudur: Dil düzeltmesi, bulguyu daha güçlü gösterecek bir yeniden yazıma dönüşmemelidir. Belirsiz bir cümlede anlam seçmek yerine yazara soru yöneltmek uygundur. Üretim ekibi de tablo dipnotunun, işaretlerin ve şekil açıklamalarının son onaylı metinle tutarlı olduğunu kontrol edebilir. PKP üretim aşamasını son dosyaların ve üstverinin hazırlanması olarak tanımlar. PKP: üretim.

Teknik yönetici ise erişim, yedekleme, güncelleme ve hizmet sorunlarıyla ilgilenir. Teknik erişim geniş olsa bile bilimsel kabul yetkisi bundan doğmaz. Hesap paylaşmak yerine göreve uygun erişim vermek, ekipten ayrılanların erişimini güncellemek ve arıza durumunda kime ulaşılacağını belirlemek uygulanabilir işletim önerileridir.

Küçük ekipte roller birleşince ne yapılır?

Ayrı görevler her zaman ayrı çalışanlar gerektirmez. Küçük bir dergide baş editör metin düzenlemesine de katılabilir. Risk, görevlerin birleşmesinin görünmez kalmasıdır. Özellikle editörün kendi makalesinde veya yakın ilişkisinin bulunduğu bir dosyada bağımsız karar düzeni gerekir. ICMJE, karar veren editörün ilgili çıkar çatışmasında çekilmesini ve editoryal ekibin gönderdiği makaleler için özel önlem alınmasını önerir. ICMJE: çıkar çatışmaları.

Kurgusal örnek: Kıyı Araştırmaları Dergisi’nde alan editörü aynı zamanda mizanpaj yapıyor olsun. Bu iki işi yürütmesi görev çizelgesinde gösterilebilir. Fakat kendi ortak yazarlı makalesi geldiğinde dosyayı başka bir yetkili editöre devretmesi; hakem seçimine ve karara katılmaması gerekir. Mizanpaj işini de başka bir ekip üyesine vermek, bu örnekte sürecin daha anlaşılır biçimde ayrılmasını sağlar. Bu örnek gerçek bir dergiyi veya olayı anlatmaz.

Dergi kendi görev belgesini gözden geçirirken her rol için şu kaydı tamamlayabilir: yapılacak iş, karar yetkisi, erişilecek bilgi, çekilme durumu ve görev devri. Ardından örnek bir dosya üzerinden “bu aşamada kim ne yapar?” denemesi yapılabilir. Cevabı belirsiz kalan yerler, ekip sayfasına yeni isim eklemekten önce çözülmesi gereken yönetim boşluklarını gösterir.